Strona główna

Opis wystawy

Opisy eksponatów:

    I. Uczony uniwersalny

    II. Nauka i praktyka

    III. Ku narodzinom nauki nowożytnej

    IV. Uczony – filozof         przyrody

    V. Specjalizacja w nauce

    VI. Współczesny uczony

Spis eksponowanych obrazów

Spis eksponowanych  instrumentów

Katalog wystawy

Autorzy wystawy

Uczony i jego pracownia

11 maj 2005 - 28 sierpień 2005

wystawa czasowa

 

SALA I

 

Filozof, artysta, odkrywca

– uczony uniwersalny

SALA IV

 

 Uczony – filozof przyrody

 

SALA V

 

Specjalizacja w nauce

 

SALA II

 

 Nauka i praktyka

 

SALA III

 

 Ku narodzinom nauki nowożytnej

SALA VI

 

 Współczesny uczony

 

 

 

 

obrazy

instrumenty

 
 

Spis obrazów

Spis instrumentów

 

 

 

Sala I. Filozof, artysta, odkrywca – uczony uniwersalny

Pierwsze portrety uczonych - autorów pojawiły się w iluminowanych, średniowiecznych rękopisach. Były to na ogół przedstawienia czterech Ewangelistów: Jana, Marka, Mateusza i Łukasza oraz Ojców Kościoła- świętych: Ambrożego, Grzegorza, Augustyna i Hieronima. Uczony ukazywany był zwykle z profilu, w zamyślonej pozie, siedzący na katedrze. Oprócz wizerunków postaci, przedstawiany był także ich warsztat, miejsce pracy. Najwcześniejsze obrazy przedstawiające uczonych pochodzą z późnego średniowiecza, a największy wpływ na ich rozwój miały wyobrażenia św. Hieronima – patrona uczonych i intelektualistów. Wszelkie późniejsze obrazy tego typu  w mniejszym lub większym stopniu bazują na schemacie ikonograficznym św. Hieronima ustalonym w tym czasie. Obrazy zwykle przedstawiały pojedyncze osoby, portretowane do pasa, z atrybutami podkreślającymi ich pozycję społeczną. Równolegle do portretów uczonych powstawały, często obecne w ich pracowniach, wizerunki filozofów, najczęściej Demokryta i Heraklita, które symbolizowały jednocześnie dwie skrajne postawy życiowe. Zawsze śmiejący się Demokryt prezentował optymistyczną postawę wobec życia, niezmiennie płaczący Heraklit - wcielał katastroficzną wizję świata. Ich obecność podkreślała znaczenie filozofii w rozważaniach naukowych.

 Przedstawienia pracowni badawczych pojawiły się już w czasach antycznych. Były nimi obserwatoria astronomiczne, pracownie alchemików, medyków, metalurgów, ale także destylatornie, czy browary, gdzie poznawano i udoskonalano procesy fermentacyjne. Do osiemnastego wieku uczony uprawiał równocześnie szereg dziedzin nauki, łączył zainteresowania sztuką, nauką i techniką, medycyną, filozofią. Pracował indywidualnie, przyrządy projektował sam, częstokroć sam również je wykonywał i modyfikował. Stanowiły one drogę do nowych odkryć, bywały świadkami narodzin teorii naukowych. Te zachowane do dziś są niezastąpionym źródłem w studiach nad historią nauki. Kunsztownie wykonane, są również świadectwem kultury materialnej i obiektem wrażeń estetycznych.

eksponaty

początekÈ

Eksponaty

Sala II. Nauka i praktyka

Rozwój społeczności cywilizacyjnej pobudzał tworzenie się pierwszych nauk praktycznych – astronomii i miernictwa. Organizacja życia społecznego, handel, odkrywanie nowych lądów, wytyczanie dróg, podział gruntów, prowadzenie wojen – to niektóre tylko potrzeby, które były motorem kreowania przyrządów umożliwiających jakościowe i ilościowe ujęcie podstawowych wielkości, tj. masy, długości, czasu.

Pierwsi uczeni i praktycy - astronomowie i mierniczy - posługiwali się instrumentami bazującymi w swej konstrukcji na pomiarze kątów. Astrolabium, kwadrant, koło miernicze, teodolit - to typowe konstrukcje stosowane do tego celu. Określania czasu astronomicznego dokonywano używając zegarów słonecznych. W prowadzeniu skomplikowanych częstokroć obliczeń pomocny był abakus lub kostki J. Napiera. Do przeliczeń służył cyrkiel proporcjonalny. Przyrządy te stanowiły trzon wczesnego instrumentarium naukowego.

eksponaty

początekÈ

Eksponaty

 

Sala III. Ku narodzinom nauki nowożytnej

Portrety ludzi nauki, których popularność wzrosła w XVII w., przedstawiały bądź samą postać, bądź wzbogaconą o atrybuty określające pole aktywności modela. Od XVI w. prezentowane są już zbiorowe przedstawienia ludzi związanych z nauką ale jako alegorie nauki, czasami nauk i sztuk, w których portret nie oddawał indywidualnych cech. W XVII wieku, począwszy m.in. od słynnego obrazu Rembrandta Lekcja anatomii dra Tulpa ( 1632 r.), zaczęły pojawiać się portrety zbiorowe uczonych, spopularyzowane w XVIII w. Jednoosobowy wizerunek uczonego z atrybutami został rozbudowany do kilku postaci i jednocześnie służył do przekazania relacji powstających między nimi. Coraz częściej przedstawiano zespół ludzi – uczonych pracujących wspólnie nad jakimś zagadnieniem naukowym. Powoli, wykształcony wcześniej typ ikonograficzny przedstawiający samotnego uczonego, filozofa pochylonego przeważnie nad książką, zaczyna ustępować grupowym portretom, będącym wynikiem nie tylko zmieniających się sposobów przedstawiania w sztuce portretowej, ale również rezultatem rozwoju nauk przyrodniczych.  

 Wyposażenie pracowni XVII-wiecznego uczonego niewiele jeszcze odbiegało od wcześniejszego, choć w nauce trwał już intensywny rozwój, dziś określany epoką rewolucji naukowej. Opisywano fundamentalne prawa przyrody, poznawano podstawowe zjawiska fizyki klasycznej, rodziły się początki elektryczności, magnetyzmu. Powstawały koncepcje nowych instrumentów, ale bardzo powoli znajdowały one miejsce w gabinetach uczonych. Te nowo konstruowane narzędzia, jakby dotykające dopiero nauki, funkcjonowały jako ciekawostki, często trafnie określane natural magic. W rękach uczonych, stopniowo stawały się drogą do nowego, matematycznego sposobu opisu Natury. W wieku siedemnastym hermetyczna alchemia odrzuciła ezoteryczny mistycyzm i powoli przerodziła się dając początek nowożytnej chemii i farmacji. Obie dziedziny wiele zaczerpnęły z alchemii: metody pracy laboratoryjnej, naczynia i słownictwo. Destylacja, sublimacja, krystalizacja to metody znane i stosowane przez alchemików. Woda królewska, alkohol, aldehyd to terminy do dziś funkcjonujące w nomenklaturze naukowej.

eksponaty

początekÈ

Eksponaty

 

Sala  IV. Uczony – filozof przyrody

W XVIII i XIX wieku na uniwersytetach pojawiają się gabinety - pracownie. Przeprowadzane doświadczenia zostały uwiecznione na płótnach. Najbardziej znanym artystą przedstawiającym sceny zbiorowe podczas różnych eksperymentów naukowych był angielski malarz Joseph Wright Derby (1734 – 1794). W wieku XIX generalnie istniały trzy modele ukazywania ludzi nauki. Oficjalny, który oprócz naukowego autorytetu, podkreślał również funkcje społeczne pełnione przez wybitnych ludzi.  Portrety te miały charakter reprezentacyjny, przeznaczone były na ogół do bibliotek, uniwersytetów, towarzystw naukowych. Kameralny - obejmujący wizerunki, w których artyści, oprócz podobizny, starali się odtworzyć codzienny klimat pracy uczonego. W tego typu obrazach uczeni przebywają w swoich miejscach pracy, zajęci doświadczeniami, ubrani w codzienny roboczy fartuch. Dokumentacyjny – odnosi się przede wszystkim do galerii portretów profesorów związanych z uniwersytetami. Są to przeważnie niewielkich formatów portrety spełniające funkcje upamiętniającą i dokumentacyjną.

W XVIII w. wnętrze pracowni ulegało zmianom, odzwierciedlając trwający rozwój nauk eksperymentalnych. Tworzone były naukowe podstawy instrumentów: optycznych (mikroskopy, lunety), pomp próżniowych, maszyn elektrostatycznych, baterii elektrycznej, wczesnych elektrometrów i innych określanych jako "filozoficzne" (natural philosophy) w odróżnieniu do wcześniejszych "matematycznych”. Pojawiły się zręby pracowni specjalistycznych. Znane wcześniej przedmioty intelektualnej rozrywki czy zaciekawienia przekształcały się w warsztat uczonego i nauczyciela. Powstawały świetnie wyposażone obserwatoria podejmujące kompleksowe badania astronomiczne. Zrodziła się pracownia uczonego – filozofa przyrody. Powstał nowy zawód – demonstrator – a wraz z nim pierwsze gabinety fizyczne, popularyzujące poprzez publiczne pokazy rozwijające się nowe dziedziny naukowe. Pojawiają się manufaktury instrumentów naukowych i dydaktycznych, które z czasem przekształciły się w do dziś funkcjonujące zakłady. Prym w wytwórczości wiodły warsztaty angielskie i francuskie. 

eksponaty

początekÈ

Eksponaty

 

 

Sala V. Specjalizacja w nauce

Wraz z osiągnięciami nauki i technologii dziewiętnastego wieku zmienił się charakter pracy uczonego i jego pracownia. Po raz pierwszy nauka stała się profesją uprawianą w celach zarobkowych. Filozof z Cambridge William Whewell wprowadził (1834) nowy termin scientist dla osoby zajmującej się nauką zawodowo. Uprawiana dotychczas przez akademików i amatorów, stała się ona również domeną naukowców z laboratoriów pracujących na potrzeby rozwijającego się przemysłu. Obszar prowadzonych przez uczonego badań uległ zawężeniu. Rozpoczął się proces specjalizacji naukowej. Jednocześnie laboratorium stało się miejscem pracy zespołowej. Pojawiły się w nim nowej generacji urządzenia pomiarowe i rejestrujące, do konstrukcji, których wykorzystano odkryte w latach 1830-tych zjawiska elektromagnetyzmu. Powstały pierwsze koncepcje przetwarzania danych, konstruowano mechaniczne, zawodne jeszcze, maszyny liczące. Z pracowni zniknęły zdobione instrumenty wykonane drewna i szlachetnych metali. Jako materiały zaczynają dominować mosiądz, aluminium i nowoczesne stopy, które w wieku dwudziestym uzupełnione zostaną sztucznymi tworzywami.

eksponaty

początekÈ

Eksponaty

 

 

Sala VI. Współczesny uczony

W wieku XX portrety uczonych powstają przede wszystkim w obrębie uniwersytetów i towarzystw naukowych. Fotografia, która zaczęła odgrywać ogromną rolę, przejęła w dużej mierze funkcję malarstwa portretowego, zwłaszcza jeżeli chodzi o portret zbiorowy. Z początkiem wieku XX, po doświadczeniach z impresjonizmem, akceptacją kolejnych awangardowych nurtów w sztuce europejskiej, ilość sposobów widzenia i przedstawiania portretowego zwiększyła się niepomiernie. O ile zestaw atrybutów pozostaje raczej bez zmian to stylistyczny aspekt powstających wizerunków wydaje się nieograniczony. Zamawiający portrety wybitnych przedstawicieli nauki, najczęściej są to uniwersytety, przywiązują wagę do tego, aby funkcja dokumentacyjna i upamiętniająca powstających konterfektów pozostała najważniejsza. 

Coraz większa specjalizacja prowadzonych badań i stopień skomplikowania aparatury zmieniają obraz laboratorium uczonego-eksperymentatora XX w. Elektroniczna aparatura wkracza do wszystkich dziedzin nauki. W miejsce pojedynczych przyrządów pojawiają się zespoły zestawiane z oddzielnych elementów odpowiadających za poszczególne etapy prowadzonego pomiaru. Troska o precyzję przyrządu dominuje nad jego estetyką. Monotonna płaszczyzna szarych paneli częstokroć nie pozwala na rozwikłanie funkcji aparatu.  

Mimo iż przez wieki pracownia uczonego uległa przeobrażeniom, to wizerunek współczesnego uczonego niewiele odbiega od tego z przeszłości. W jakże dziś innym otoczeniu, pozostaje on, jak dawniej, samotny w indywidualnym procesie dochodzenia Prawdy.

eksponaty

początekÈ

Eksponaty

 

ï  Strona główna

góra ñ

  Sala I   ð