powrót na stronę główną muzeum

Teleskop amerykański znów w Obserwatorium Krakowskim

W 1923 roku dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Tadeusz Banachiewicz (1882-1954) sprowadził do Krakowa teleskop refrakcyjny o obiektywie równym 203 mm  (8 cali) z Uniwersytetu w Harvardzie w Stanach Zjednoczonych. W Archiwum UJ przetrwał brudnopis listu datowany na dzień 3 lipca 1923 r., którego polskie tłumaczenie brzmi:

„Professor Harlow Shapley

Harvard Collage Observatory

Cambridge , Massachusets,

United States America

 

Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego zdecydował na zebraniu dnia 22 czerwca 1923 roku, o złożeniu Panu serdecznych podziękowań za Pana żywe zainteresowanie potrzebami Uniwersyteckiego Obserwatorium i wypożyczenie 8-calowego teleskopu refrakcyjnego.

Jako dziekan (rektor) Wydziału Filozoficznego (Uniwersytetu) mam zaszczyt zakomunikować Panu tę decyzję, prosząc jednocześnie o przyjęcie wyrazów mojej osobistej wdzięczności. Jestem szczęśliwy mogąc potwierdzić, iż przyjaźń obu naszych narodów przypieczętowana krwią w walce o wolność jest obecnie umacniana pokojową pracą dla ogólnego dobra ludzkości.”

„Amerykanka”, jak ją od tej pory nazywano, została umieszczona w kopule wschodniej w Obserwatorium Astronomicznym UJ, które wówczas mieściło się przy ul. Kopernika 25 (dziś Kopernika 27). Jako największy ówczesny instrument w Obserwatorium Krakowskim pozwolił na poszerzenie zakresu obserwacji o obiekty dużo słabsze. Badania skupiały się wówczas na obserwacjach zakryć gwiazd przez Księżyc i na wyznaczaniu minimów jasności blasku gwiazd zmiennych zaćmieniowych. Wyniki obserwacji były regularnie podawane w „Dodatku Astronomicznym do Roczników Obserwatorium Krakowskiego”. Prace te były bardzo owocne: „Pracownicy OA UJ pracując od roku 1920, dokonali po dziś dzień z górą 100 000 ocen jasności gwiazd zmiennych zaćmieniowych.”1. Dr Antoni Wilk (1876-1940) obserwował przy pomocy „amerykanki” wszystkie cztery odkryte przez siebie komety. Również odkryta w zamiejskiej stacji obserwacyjnej na Łysinie kometa Orkisza była obserwowana przy pomocy „amerykanki”.

W latach 60. jej rola stopniowo malała a większość obserwacji przeprowadzano przy pomocy teleskopu typu Grubb umieszczonego w kopule zachodniej. W 1964 r. w ramach obchodów 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego przyjechał do Krakowa dyrektor Obserwatorium w Harvardzie Harlow Shapley i odwiedził Obserwatorium Astronomiczne składając podpis na postumencie „amerykanki”: Harlow Shapley was here. To dzięki Shapleyowi po I wojnie światowej do Krakowa trafiła „amerykanka”, a po II wojnie światowej w 1948 r. do Torunia sprowadzono z Obserwatorium Harvardzkiego teleskop Henry'ego Draper'a. Harlow Shapley stwierdził, że trzeciej wojny światowej nie będzie, bo on nie ma więcej teleskopów dla Polski... Jak dotychczas słowa dotrzymał.

Wraz z rozwojem miasta warunki do prowadzenia obserwacji w budynku przy ul. Kopernika pogarszały się. Staraniem ówczesnego dyrektora OA prof. Eugeniusza Rybki (1898-1988) założona w 1953 r. przez Banachiewicza stacja obserwacyjna w Forcie Skała została przekształcona w główną siedzibę Obserwatorium UJ. Jej uroczyste otwarcie nastąpiło w maju 1964 r. Obserwatorium stopniowo przenosiło się z ulicy Kopernika do swej nowej siedziby na Bielanach. W 1976 r. „amerykanka” została rozmontowana i przewieziona do Fortu Skala, ale nigdy nie była tam używana.

Jesienią 1976 r. astronomowie krakowscy z pomocą leśników, Straży Granicznej i mieszkańców Bieszczad stworzyli Bieszczadzką Stację Obserwatorium Astronomicznego UJ w Roztokach Górnych koło Cisnej. „Amerykanka” stała się głównym instrumentem stacji. Na pamiątkę budowy w fundamencie postumentu zamurowano butelkę po radzieckim szampanie z kartką, na której była data i opis całego przedsięwzięcia.

W latach 1976-1986 dr Maciej Winiarski wykonał przy pomocy „amerykanki” długą serię pomiarów sławnych pyłowych księżyców Kordylewskiego2. Następnie kontynuowano przy pomocy teleskopu amerykańskiego pomiary gwiazd zmiennych zaćmieniowych. Do celownicy dokręcony był fotometr wykonany w warsztacie Obserwatorium. Wyniki tych obserwacji wykorzystywane były w „Dodatku Międzynarodowym do Roczników Obserwatorium Astronomicznego” zawierających efemerydy gwiazd zmiennych zaćmieniowych. Z końcem lat 90. stacja w Roztokach została zlikwidowana a w 2003 r. „amerykanka” została rozmontowana i przywieziona do krakowskiego Obserwatorium.

W 2006 r. Muzeum UJ, Obserwatorium Astronomiczne UJ oraz Instytut Botaniki UJ podjął decyzję o odnowieniu „amerykanki” i przywróceniu jej do kopuły wschodniej w Collegium Śniadeckiego. Renowacja trwała od połowy 2006 do marca 2007 roku. Prace renowacyjne prowadzili dr Maciej Winiarski oraz mechanicy Mirosław Suchan i Mirosław Pyzik z Obserwatorium Astronomicznego UJ. Każdy element teleskopu - tak części metalowe jak i optyka teleskopu - wymagały sprawdzenia, gruntownego oczyszczenia i odnowienia. Części metalowe zostały pomalowane na szary kolor, jaki miała “amerykanka” pierwotnie. Każdy element był następnie przewożony z warsztatu Obserwatorium i osobno montowany w kopule wschodniej. W dobrym stanie zachowały się części optyczne, w tym trzy wymienne okulary umocowane w uchwycie rewolwerowym wykonanym przed wojną przez mistrza Biedę w Zakładzie Aparatury Naukowej UJ. Do lunety głównej przymocowany był szukacz, dodatkowa lunetka o dużym polu widzenia, ale małym powiększeniu służąca do szybkiego odszukania żądanego obiektu na niebie oraz celownica - luneta o małym polu widzenia, ale dużym powiększeniu, która pozwala na precyzyjne ustawienie instrumentu i korygowanie błędów ustawienia lunety głównej związane z niedokładnością prowadzenia i wpływem atmosfery (refrakcja). Sporo trosk przysporzyła nieczynna sztolnia pod postumentem teleskopu, w której pierwotnie znajdował się zawieszony na stalowej lince ciężar. Jego powolne opadanie zapewniało ruch teleskopu, który obserwował ruchomą sferę niebieską. Zalana betonem sztolnia zmusiła do zastanowienia się nad innym niż grawitacyjny napędem teleskopu. Rozważano wprowadzenie napędu elektrycznego, który byłby jednak elementem całkowicie nowym. Dlatego spróbowano umieścić ciężar przy ścianie obok teleskopu. Tym sposobem udało się ‘puścić grawitację bokiem’ i uchronić oryginalny mechanizm. Cierpliwości wymagało również ustawienie teleskopu - scentrowanie trzech lunet, ustawienie osi godzinowej teleskopu w południku i w deklinacji oraz uregulowanie chodu zegara, aby obserwowany obiekt nie ‘uciekał’ z pola widzenia lunety głównej. Odświeżeniu poddano również samą kopułę - naprawiono przeciekający dach, pomalowano pomieszczenia obu kopuł, zainstalowano oświetlenie awaryjne.

Dzieje Obserwatorium dotyczą nie tylko obserwacji ciał niebieskich, ale również od czasów założyciela ‘gwiazdarni’, Jana Śniadeckiego, datuje się ciągłe pomiary meteorologiczne. Zakład Klimatologii UJ przygotował w kopule zachodniej ekspozycję dotyczącą tych nieprzerwanych od 1792 r. badań.

9 maja 2007 roku, w 215 rocznicę założenia Obserwatorium Astronomicznego w Krakowie została otwarta ekspozycja w kopule wschodniej i zachodniej Collegium Śniadeckiego. Dyrekcja Muzeum UJ składa serdeczne podziękowania za pomoc Instytutowi Botaniki, który obecnie gospodarzy w budynku dawnego Obserwatorium Krakowskiego, pracownikom Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ, a w szczególności jego dziekanowi profesorowi Kazimierzowi Krzemieniowi za pomoc i finansowe wsparcie.

Karolina Zawada


1Janusz Pagaczewski, Urania, Rocznik XIX (1948)

2 Maciej Winiarski “Photographic observations of the cloud in the neighbourhood of libration points L5 of the Earth-Moon System”, Earth, Moon, and Planets 47, 193-215, 1989

powrót na stronę główną muzeum